HACCP dla białka owadziego – produkcja PAP z owadów

Przepisy Unii Europejskiej umożliwiają wykorzystanie określonych gatunków owadów hodowlanych do produkcji przetworzonego białka zwierzęcego przeznaczonego na cele paszowe. Warunkiem jest właściwa kwalifikacja gatunku, substratów, procesu technologicznego i produktu końcowego, a także spełnienie wymagań weterynaryjnych, paszowych oraz wdrożenie systemu HACCP.

Hodowla owadów może być nie tylko samodzielną działalnością produkcyjną, ale również pierwszym etapem bardziej rozbudowanego procesu, którego wynikiem jest przetworzone białko zwierzęce, tłuszcz owadzi lub inny materiał przeznaczony do wykorzystania w żywieniu zwierząt.

Nie oznacza to jednak, że każdą hodowlę można automatycznie przekształcić w zakład produkujący białko paszowe. Legalne zagospodarowanie owadów wymaga zaprojektowania całego łańcucha produkcji zgodnie z przepisami dotyczącymi pasz, ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego oraz higieny produkcji.

Czy z owadów hodowlanych można produkować białko paszowe?

Tak. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 142/2011 przewiduje możliwość produkcji przetworzonego białka zwierzęcego pochodzącego od owadów hodowlanych. Szczegółowe wymagania znajdują się w załączniku X, rozdziale II, sekcji 1, części A tego rozporządzenia.

Przepisy określają między innymi gatunki owadów, które mogą zostać wykorzystane do produkcji takiego białka. Oznacza to, że hodowca spełniający odpowiednie warunki może rozważyć rozszerzenie działalności o przetwarzanie biomasy owadziej i wprowadzanie na rynek produktu o większym stopniu przetworzenia.

Jest to interesująca możliwość zagospodarowania hodowli, zwłaszcza dla podmiotów planujących współpracę z producentami pasz dla akwakultury, drobiu, trzody chlewnej lub innych dopuszczonych kategorii zwierząt.

Jakie gatunki owadów mogą być wykorzystane do produkcji PAP?

Przetworzone białko zwierzęce przeznaczone do produkcji pasz dla zwierząt gospodarskich może być wytwarzane wyłącznie z gatunków wymienionych w przepisach. Obecny wykaz obejmuje:

• czarną muchę – Hermetia illucens,

• muchę domową – Musca domestica,

• mącznika młynarka – Tenebrio molitor,

• pleśniakowca lśniącego – Alphitobius diaperinus,

• świerszcza domowego – Acheta domesticus,

• świerszcza bananowego – Gryllodes sigillatus,

• świerszcza kubańskiego – Gryllus assimilis,

• jedwabnika morwowego – Bombyx mori.

Wybór gatunku jest więc jednym z pierwszych elementów kwalifikacji prawnej przedsięwzięcia. Nie każdy owad nadający się technicznie do hodowli może zostać wykorzystany do produkcji przetworzonego białka zwierzęcego przeznaczonego na pasze.

 

Nie każdy substrat może być wykorzystany do żywienia owadów

Jednym z najważniejszych ograniczeń jest rodzaj materiałów stosowanych do żywienia owadów. Owady przeznaczone do produkcji białka paszowego są objęte wymaganiami prawa paszowego, dlatego nie mogą być karmione dowolnymi pozostałościami organicznymi.

W szczególności niedopuszczalne jest wykorzystywanie jako substratu między innymi obornika i odchodów zwierzęcych, treści przewodu pokarmowego, odpadów gastronomicznych, materiałów niespełniających wymagań dla pasz, niezidentyfikowanych mieszanin odpadów organicznych.

Każdy substrat powinien posiadać określone pochodzenie, status prawny, specyfikację oraz kryteria przyjęcia. W systemie HACCP należy ocenić między innymi ryzyko występowania mykotoksyn, pestycydów, metali ciężkich, mikroorganizmów chorobotwórczych i zanieczyszczeń fizycznych.

Od hodowli owadów do przetworzonego białka zwierzęcego

Samo wyhodowanie, uśmiercenie, wysuszenie i zmielenie owadów nie oznacza jeszcze, że powstał produkt, który może być legalnie wprowadzony na rynek jako przetworzone białko zwierzęce.

Przed rozpoczęciem produkcji należy przeanalizować co najmniej cztery obszary.

1. Kwalifikacja działalności i produktu końcowego

Należy ustalić, czy produktem ma być całe suszone ciało owada, materiał paszowy, przetworzone białko zwierzęce, tłuszcz owadzi czy inny produkt pochodny. Każda z tych kwalifikacji może wiązać się z odmiennymi wymaganiami dotyczącymi przetwarzania, zatwierdzenia, znakowania i przeznaczenia produktu.

2. Rejestracja lub zatwierdzenie działalności

Zakres wymaganych formalności zależy od rzeczywiście wykonywanych operacji. Inne wymagania mogą dotyczyć samej hodowli, a inne zakładu prowadzącego uśmiercanie, obróbkę termiczną, suszenie, odtłuszczanie, mielenie i pakowanie produktu.

Przedsiębiorca powinien ustalić z właściwym powiatowym lekarzem weterynarii, jakie rejestracje lub zatwierdzenia będą wymagane dla planowanego modelu działalności.

3. Odpowiednia metoda przetwarzania

Proces musi zapewniać spełnienie wymagań dotyczących produktów pochodzenia zwierzęcego oraz bezpieczeństwa pasz. Należy określić między innymi sposób uśmiercania owadów, parametry obróbki, suszenia i mielenia, zasady separacji stref oraz sposób zabezpieczenia produktu przed ponownym zanieczyszczeniem.

Parametry procesu nie mogą być wyłącznie wartościami wpisanymi do procedury. Powinny być możliwe do monitorowania, udokumentowane i zwalidowane w odniesieniu do rzeczywistego produktu oraz stosowanych urządzeń.

4. System GHP, GMP i HACCP

Dla działalności wykraczającej poza produkcję pierwotną konieczne jest ustanowienie, wdrożenie i utrzymywanie pisemnych procedur opartych na zasadach HACCP.

Przed opracowaniem planu HACCP należy wdrożyć programy warunków wstępnych, w szczególności:

• higienę personelu i produkcji,

• mycie i dezynfekcję,

• nadzór nad szkodnikami,

• kwalifikację dostawców i substratów,

• nadzór nad wodą i mediami,

• kontrolę ciał obcych,

• identyfikowalność partii,

• postępowanie z produktem niezgodnym,

• wycofanie produktu z rynku.

 

Jak przygotować HACCP dla białka owadziego?

HACCP dla produkcji białka owadziego powinien obejmować cały proces – od przyjęcia substratów aż do wysyłki produktu gotowego. Analiza ograniczona wyłącznie do obróbki termicznej lub suszenia będzie zazwyczaj niewystarczająca.

W analizie zagrożeń należy uwzględnić między innymi:

• zagrożenia przenoszone przez substraty stosowane w hodowli,

• zagrożenia mikrobiologiczne,

• bakterie przetrwalnikujące i możliwość ich przeżycia,

• mykotoksyny, pestycydy i metale ciężkie,

• pozostałości środków myjących i dezynfekcyjnych,

• zanieczyszczenia mechaniczne pochodzące z urządzeń,

• ponowne zanieczyszczenie produktu po przetwarzaniu,

• niewłaściwą wilgotność lub stabilność produktu podczas magazynowania.

 

Nie każde zagrożenie musi być nadzorowane jako krytyczny punkt kontroli. Część zagrożeń może być skutecznie kontrolowana przez wymagania dla dostawców, GHP, GMP, procedury czyszczenia, separację stref, kontrolę parametrów procesu lub odpowiednio zaplanowane badania laboratoryjne.

Gdzie może być wykorzystane białko pochodzące od owadów?

Przetworzone białko zwierzęce pochodzące od owadów hodowlanych może być stosowane, przy spełnieniu właściwych warunków, między innymi w produkcji pasz dla:

• zwierząt akwakultury,

• trzody chlewnej,

• drobiu.

Przeznaczenie produktu powinno zostać określone już na etapie projektowania działalności. Wpływa ono na wymagania dotyczące produkcji, oddzielenia poszczególnych materiałów, transportu, magazynowania, znakowania i dokumentowania obrotu.

Jak Source of Solutions Poland wspiera producentów białka owadziego?

Source of Solutions Poland wspiera przedsiębiorców planujących rozwój hodowli owadów oraz uruchomienie produkcji przetworzonego białka zwierzęcego, tłuszczu owadziego i innych materiałów paszowych pochodzenia owadziego.

Zakres wsparcia może obejmować:

• kwalifikację planowanej działalności i produktu końcowego, w tym ocenę wymagań dotyczących UPPZ i produktów pochodzenia zwierzęcego,
• analizę wymagań prawnych, paszowych i weterynaryjnych,
• ocenę gatunków owadów i stosowanych substratów,
• ustalenie, czy działalność wymaga rejestracji lub zatwierdzenia oraz wsparcie w przygotowaniu zakładu do rejestracji lub zatwierdzenia,
• opracowanie schematu technologicznego i zasad przepływu surowców, produktu, personelu i odpadów,
• przygotowanie dokumentacji GHP i GMP,
• opracowanie analizy zagrożeń oraz kompletnego systemu HACCP dla działalności paszowej,
• przygotowanie procedur, instrukcji, formularzy oraz zapisów wymaganych w systemie bezpieczeństwa pasz,
• opracowanie zasad identyfikowalności, postępowania z produktem niezgodnym i wycofania produktu,
• przygotowanie zakładu do kontroli Inspekcji Weterynaryjnej,
• przeprowadzenie audytu HACCP lub audytu zerowego zakładu paszowego przed kontrolą urzędową albo dalszą certyfikacją.

Dokumentacja jest przygotowywana indywidualnie, z uwzględnieniem rzeczywistego procesu, urządzeń, układu pomieszczeń, gatunku owadów, rodzaju substratów oraz planowanego zastosowania produktu.

 

Hodowla owadów może być początkiem bardziej zaawansowanej produkcji

Przepisy tworzą możliwość zagospodarowania hodowli owadów poprzez produkcję wartościowego surowca paszowego. Jest to jednak działalność wymagająca właściwego przygotowania prawnego, technologicznego i higienicznego.

Najlepszym momentem na analizę wymagań jest etap projektowania zakładu – przed zakupem urządzeń, przyjęciem układu pomieszczeń i ustaleniem parametrów technologicznych. Pozwala to ograniczyć ryzyko kosztownych zmian oraz zaprojektować proces zgodny z wymaganiami od samego początku.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każdy gatunek owada może być wykorzystany do produkcji białka paszowego?

Nie. Przetworzone białko zwierzęce przeznaczone do produkcji pasz dla zwierząt gospodarskich może pochodzić wyłącznie z gatunków owadów wymienionych w załączniku X do rozporządzenia Komisji (UE) nr 142/2011.

Czy wystarczy wysuszyć i zmielić owady?

Nie. Należy ustalić status produktu, zastosować odpowiedni proces, spełnić wymagania weterynaryjne i paszowe, zapewnić identyfikowalność oraz potwierdzić bezpieczeństwo produktu. Samo wysuszenie i zmielenie owadów nie przesądza o legalnym statusie PAP.

Czy HACCP jest obowiązkowy przy produkcji białka owadziego?

W przypadku działalności paszowej wykraczającej poza produkcję pierwotną przedsiębiorca powinien ustanowić, wdrożyć i utrzymywać pisemne procedury oparte na zasadach HACCP, zgodnie z art. 6 rozporządzenia (WE) nr 183/2005.

Kiedy najlepiej przygotować dokumentację HACCP?

Dokumentację najlepiej opracowywać już na etapie projektowania procesu i zakładu. Umożliwia to dopasowanie układu pomieszczeń, urządzeń, przepływu surowców i personelu oraz parametrów technologicznych do rzeczywistych zagrożeń i wymagań prawnych.

 

Galeria zdjęć