Kategorie UPPZ – materiały kategorii 1, 2 i 3

Uboczne produkty pochodzenia zwierzęcego dzieli się na materiały kategorii 1, 2 i 3, zależnie od poziomu ryzyka dla zdrowia ludzi i zwierząt. Prawidłowa klasyfikacja UPPZ decyduje o tym, w jaki sposób materiał może być zbierany, magazynowany, transportowany, przetwarzany, wykorzystywany albo unieszkodliwiany.

Błąd popełniony na etapie klasyfikacji może prowadzić do wyboru niewłaściwego odbiorcy, zastosowania niedopuszczonego procesu technologicznego albo niezgodnego z prawem wykorzystania produktu pochodnego. Dlatego nie wystarczy stwierdzić, że dany materiał jest „odpadem z produkcji” lub „produktem kategorii 3”. Konieczne jest wskazanie konkretnej podstawy klasyfikacji wynikającej z rozporządzenia (WE) nr 1069/2009.

Jakie są kategorie UPPZ?

UPPZ dzielą się na trzy kategorie:

• kategoria 1 – materiały szczególnego ryzyka, podlegające najbardziej restrykcyjnym zasadom postępowania,

• kategoria 2 – materiały wysokiego ryzyka, których możliwości wykorzystania są ograniczone,

• kategoria 3 – materiały niskiego ryzyka, które mogą mieć szersze zastosowanie, między innymi w produkcji pet food, niektórych materiałów paszowych, nawozów, biogazu i produktów technicznych.

Jeżeli materiały różnych kategorii zostaną zmieszane, całą mieszaninę klasyfikuje się zgodnie z kategorią o wyższym poziomie ryzyka.

Czym są uboczne produkty pochodzenia zwierzęcego?

Uboczne produkty pochodzenia zwierzęcego, określane skrótem UPPZ, to całe zwierzęta, części zwierząt, produkty pochodzenia zwierzęcego lub inne produkty otrzymane ze zwierząt, które nie są przeznaczone do spożycia przez ludzi.

UPPZ mogą powstawać między innymi:

• podczas uboju i rozbioru zwierząt,

• w zakładach przetwórstwa mięsa, mleka, jaj i ryb,

• podczas produkcji żywności,

• w handlu i magazynowaniu produktów spożywczych,

• w gospodarstwach rolnych,

• w lecznicach weterynaryjnych,

• w gastronomii i żywieniu zbiorowym,

• podczas produkcji pet food, pasz, nawozów, biogazu i kompostu.

Produkt pochodny jest natomiast produktem uzyskanym w wyniku obróbki, przekształcenia albo przetworzenia UPPZ. Przykładami produktów pochodnych mogą być przetworzone białko zwierzęce, tłuszcz wytopiony, mączka rybna, nawóz organiczny, karma dla zwierząt domowych lub produkt techniczny.

Dlaczego prawidłowa klasyfikacja UPPZ jest ważna?

Kategoria UPPZ wpływa na cały dalszy sposób postępowania z materiałem. Określa między innymi:

• dopuszczalne kierunki wykorzystania lub unieszkodliwienia,

• wymagany sposób zbierania i segregacji,

• warunki magazynowania,

• wymagania dotyczące oznakowania pojemników i przesyłek,

• rodzaj dokumentu handlowego,

• wymagania transportowe,

• możliwe metody przetwarzania,

• rodzaj zakładu, do którego materiał może zostać przekazany,

• możliwość wykorzystania produktu pochodnego w sektorze paszowym, nawozowym lub technicznym.

Klasyfikację należy przeprowadzić przed zmieszaniem materiału z innymi UPPZ oraz przed wyborem sposobu jego zagospodarowania. Powinna ona wynikać z pochodzenia materiału, jego stanu, przyczyny wyłączenia z łańcucha żywnościowego oraz zagrożeń, które mogą być z nim związane.

Nie należy określać kategorii wyłącznie na podstawie nazwy produktu. Ten sam rodzaj materiału może zostać zakwalifikowany inaczej zależnie od okoliczności jego powstania, stanu zdrowia zwierzęcia, wyników badań, przyczyny wycofania albo kontaktu z materiałem innej kategorii.

UPPZ kategorii 1 – materiały szczególnego ryzyka

Kategoria 1 obejmuje materiały o najwyższym lub szczególnym poziomie ryzyka. Zasady ich zagospodarowania są najbardziej restrykcyjne, a możliwości dalszego wykorzystania bardzo ograniczone.

Przykłady materiałów kategorii 1

Do materiałów kategorii 1 zalicza się między innymi:

• całe zwierzęta oraz ich części podejrzane o zakażenie pasażowalną encefalopatią gąbczastą – TSE, albo ze stwierdzonym TSE,

• zwierzęta zabite w związku ze zwalczaniem TSE,

• materiał szczególnego ryzyka – SRM,

• całe ciała zwierząt zawierające materiał szczególnego ryzyka, jeżeli nie został on usunięty,

• zwierzęta domowe, zwierzęta z ogrodów zoologicznych i cyrków,

• określone zwierzęta doświadczalne, jeżeli właściwy organ stwierdzi możliwość wystąpienia poważnego zagrożenia,

• dzikie zwierzęta podejrzane o zakażenie chorobą przenoszoną na ludzi lub zwierzęta,

• niektóre produkty pochodzące od zwierząt poddanych niedozwolonemu leczeniu albo zawierające określone substancje niedozwolone,

• materiały wychwycone ze ścieków w zakładach przetwarzających materiał kategorii 1 oraz w określonych rzeźniach,

• odpady gastronomiczne pochodzące ze środków transportu międzynarodowego,

• mieszaniny materiału kategorii 1 z materiałem kategorii 2 lub 3.

 

Jak można zagospodarować materiał kategorii 1?

Materiał kategorii 1 jest co do zasady kierowany do kontrolowanego unieszkodliwienia lub ściśle określonego wykorzystania. W zależności od rodzaju materiału oraz wymagań rozporządzenia może być między innymi:

• spalany albo współspalany,

• przetwarzany przed spaleniem lub współspaleniem,

• w określonych przypadkach składowany po wymaganym przetworzeniu i trwałym oznakowaniu,

• wykorzystywany jako paliwo po spełnieniu szczególnych warunków,

• wykorzystywany do wytwarzania wybranych produktów technicznych lub innych produktów pochodnych, jeżeli przepisy wyraźnie na to pozwalają.

Materiał kategorii 1 nie może być traktowany jako zwykły surowiec paszowy ani dowolnie wykorzystywany do produkcji nawozów. Każdy kierunek zagospodarowania musi mieć jednoznaczną podstawę prawną i odbywać się w odpowiednio zatwierdzonym zakładzie.

UPPZ kategorii 2 – materiały wysokiego ryzyka

Kategoria 2 obejmuje materiały wysokiego ryzyka, które nie należą do kategorii 1, ale nie spełniają również warunków kwalifikacji do kategorii 3.

Kategoria 2 pełni także funkcję kategorii domyślnej. Jeżeli materiał pochodzenia zwierzęcego nie został wymieniony jako materiał kategorii 1 ani kategorii 3, co do zasady należy traktować go jako materiał kategorii 2.

Przykłady materiałów kategorii 2

Do materiałów kategorii 2 zalicza się między innymi:

• obornik,

• niezmineralizowane guano,

• treść przewodu pokarmowego,

• materiały wychwycone podczas oczyszczania ścieków w zakładach przetwarzających materiał kategorii 2 oraz w określonych rzeźniach,

• produkty pochodzenia zwierzęcego zawierające pozostałości substancji lub zanieczyszczeń powyżej dopuszczalnych poziomów, jeżeli nie kwalifikują się do kategorii 1,

• produkty pochodzenia zwierzęcego uznane za niezdatne do spożycia z powodu obecności ciał obcych,

• określone przesyłki produktów pochodzenia zwierzęcego z państw trzecich, które nie spełniają wymagań weterynaryjnych i nie zostały odesłane,

• zwierzęta i ich części, które padły lub zostały zabite w sposób inny niż ubój z przeznaczeniem do spożycia przez ludzi, w tym padłe zwierzęta gospodarskie,

• zwierzęta zabite w celu zwalczania chorób, jeżeli nie zostały zakwalifikowane do kategorii 1,

• płody,

• oocyty, zarodki i nasienie nieprzeznaczone do celów hodowlanych,

• drób zamarły w skorupie,

• mieszaniny materiału kategorii 2 i kategorii 3,

• inne UPPZ, które nie zostały zakwalifikowane do kategorii 1 ani 3.

Jak można zagospodarować materiał kategorii 2?

Możliwe kierunki postępowania z materiałem kategorii 2 zależą od jego rodzaju i zastosowanej metody przetwarzania. Materiał może być między innymi:

• spalany lub współspalany,

• przetwarzany i w określonych przypadkach kierowany na składowisko,

• przetwarzany na nawóz organiczny lub polepszacz gleby, jeżeli spełnione są właściwe wymagania,

• przekształcany w biogaz lub kompost po zastosowaniu wymaganych procesów,

• wykorzystywany do produkcji określonych produktów technicznych,

• wykorzystywany jako paliwo po spełnieniu szczególnych warunków.

W odniesieniu do niektórych materiałów, takich jak obornik, treść przewodu pokarmowego, mleko, produkty mleczne lub siara, przepisy przewidują szczególne możliwości wykorzystania bez standardowego przetwarzania, jeżeli właściwy organ uzna, że nie występuje ryzyko rozprzestrzeniania chorób.

Materiał kategorii 2 nie jest standardowym surowcem do produkcji pasz dla zwierząt gospodarskich. Ewentualne szczególne zastosowania żywieniowe wymagają odrębnej podstawy prawnej i zezwolenia właściwego organu.

Jeżeli planujesz wykorzystanie UPPZ przy produkcji nawozu, biogazu lub kompostu, sprawdź również: HACCP dla produkcji nawozów organicznych, biogazu i kompostu.

UPPZ kategorii 3 – materiały niskiego ryzyka

Kategoria 3 obejmuje materiały uznawane za materiały niskiego ryzyka. Mogą one mieć znacznie szersze zastosowanie niż materiały kategorii 1 i 2, ale wyłącznie po spełnieniu wymagań właściwych dla konkretnego rodzaju surowca, procesu i produktu końcowego.

Kwalifikacja do kategorii 3 nie oznacza automatycznie, że materiał może być bezpośrednio zastosowany jako pasza, karma, nawóz albo surowiec techniczny.

Przykłady materiałów kategorii 3

Do materiałów kategorii 3 zalicza się między innymi:

• tusze i części zwierząt poddanych ubojowi, które zostały uznane za zdatne do spożycia przez ludzi, ale nie są przeznaczone do konsumpcji z powodów handlowych lub technologicznych,

• niektóre części zwierząt odrzucone jako niezdatne do spożycia, jeżeli nie wykazują objawów choroby przenoszonej na ludzi lub zwierzęta,

• określone skóry, skórki, rogi, stopy, pióra i szczecinę pochodzące od zwierząt poddanych ubojowi,

• krew pochodzącą od zwierząt, które zostały uznane za zdatne do uboju i nie wykazywały objawów chorób przenoszonych przez krew,

• produkty uboczne powstające podczas wytwarzania żywności przeznaczonej dla ludzi,

• odtłuszczone kości, skwarki oraz niektóre osady powstające podczas przetwarzania mleka,

• produkty pochodzenia zwierzęcego i żywność zawierającą składniki zwierzęce, które nie są już przeznaczone do spożycia z powodów handlowych, produkcyjnych lub wad opakowania, pod warunkiem że nie stanowią zagrożenia dla zdrowia,

• pet food i materiały paszowe wycofane z powodów handlowych lub produkcyjnych, które nie stanowią zagrożenia dla zdrowia,

• surowe mleko, wełnę, pióra, włosy, rogi i ścinki z kopyt pochodzące od żywych, zdrowych zwierząt,

• zwierzęta wodne oraz ich części, które nie wykazywały objawów chorób przenoszonych na ludzi lub zwierzęta,

• produkty uboczne z przetwórstwa rybnego,

• jaja, produkty jajeczne i określone produkty uboczne z wylęgarni,

• niektóre bezkręgowce wodne i lądowe,

• określone gryzonie i zajęczaki,

• odpady gastronomiczne inne niż odpady pochodzące ze środków transportu międzynarodowego.

Jak można wykorzystać materiał kategorii 3?

Po spełnieniu właściwych warunków materiały kategorii 3 mogą być wykorzystywane między innymi do:

• produkcji pet food i gryzaków dla psów,

• produkcji określonych materiałów paszowych,

• produkcji nawozów organicznych i polepszaczy gleby,

• wytwarzania biogazu lub kompostu,

• produkcji przetworzonego białka zwierzęcego,

• produkcji tłuszczów wytopionych, produktów z krwi, żelatyny, kolagenu i hydrolizatów białkowych,

• wytwarzania produktów technicznych, kosmetycznych, farmaceutycznych lub medycznych,

• wykorzystania jako paliwo po spełnieniu odpowiednich wymagań,

• spalania, współspalania albo innego dopuszczonego sposobu zagospodarowania.

Kategoria 3 nie zawsze oznacza dopuszczenie paszowe

Nie każdy materiał kategorii 3 może zostać przeznaczony do żywienia zwierząt gospodarskich. Znaczenie ma konkretny punkt art. 10 rozporządzenia nr 1069/2009, rodzaj produktu, zastosowany proces oraz gatunek zwierząt docelowych.

Przykładowo niektóre skóry, pióra, sierść lub tkanka tłuszczowa mogą należeć do kategorii 3, ale nie oznacza to automatycznie, że mogą zostać wprowadzone jako materiał paszowy.

Więcej informacji:

• UPPZ kategorii 3 – przetwarzanie na pasze i pet food,

• HACCP dla pet food i UPPZ kategorii 3.

Co się dzieje po zmieszaniu UPPZ różnych kategorii?

W przypadku zmieszania materiałów różnych kategorii obowiązuje zasada kategorii o wyższym poziomie ryzyka:

• mieszanina materiału kategorii 1 z kategorią 2 lub 3 staje się materiałem kategorii 1,

• mieszanina materiału kategorii 2 z kategorią 3 staje się materiałem kategorii 2.

Późniejsze fizyczne rozdzielenie mieszaniny nie przywraca automatycznie pierwotnej kategorii poszczególnym składnikom. Z tego względu zakład powinien zapewnić skuteczną segregację już w miejscu powstawania UPPZ.

System segregacji powinien obejmować:

• jednoznacznie oznakowane pojemniki,

• wydzielone miejsca magazynowania,

• instrukcje dla pracowników,

• ochronę przed rozlaniem, rozsypaniem i dostępem zwierząt,

• zasady postępowania w przypadku pomieszania materiałów,

• rejestr niezgodności i działań korygujących.

Jak prawidłowo sklasyfikować UPPZ?

Klasyfikacja powinna opierać się na analizie konkretnego materiału oraz okoliczności jego powstania. W praktyce należy ustalić:

• Jaki jest dokładny rodzaj materiału?

• Od jakiego gatunku zwierzęcia pochodzi?

• Czy materiał pochodzi od zwierzęcia żywego, poddanego ubojowi czy padłego?

• Jaki był status zdrowotny zwierzęcia?

• Czy zwierzę zostało uznane za zdatne do uboju z przeznaczeniem do spożycia przez ludzi?

• Dlaczego materiał nie jest przeznaczony do spożycia?

• Czy przyczyną są względy handlowe, technologiczne, sanitarne czy zdrowotne?

• Czy produkt wykazuje oznaki zepsucia albo może stanowić zagrożenie?

• Czy materiał miał kontakt z UPPZ innej kategorii?

• Czy zawiera ciała obce, pozostałości substancji lub zanieczyszczenia?

• Do którego punktu art. 8, 9 albo 10 rozporządzenia nr 1069/2009 można go przypisać?

• Jaki kierunek zagospodarowania jest planowany?

W przypadku materiałów przekazywanych do wykorzystania paszowego samo wskazanie „kategoria 3” jest niewystarczające. W dokumentacji i dokumencie handlowym może być konieczne podanie szczegółowej podstawy klasyfikacji, na przykład art. 10 lit. a), f), j) albo innego właściwego punktu.

Klasyfikacja UPPZ a rejestracja lub zatwierdzenie zakładu

Kategoria przyjmowanego albo przetwarzanego materiału wpływa również na wymagania dotyczące zakładu. Inne warunki mogą dotyczyć podmiotu, który wyłącznie wytwarza i przekazuje UPPZ, a inne zakładu prowadzącego:

• zbieranie lub transport,

• magazynowanie,

• sortowanie i przepakowywanie,

• przetwarzanie,

• produkcję pet food,

• produkcję materiałów paszowych,

• produkcję nawozów organicznych,

• przekształcanie w biogaz lub kompost,

• wytwarzanie produktów technicznych.

Sprawdź, kiedy działalność wymaga rejestracji, a kiedy zatwierdzenia: Rejestracja a zatwierdzenie zakładu UPPZ.

Najczęstsze błędy przy klasyfikacji UPPZ

• uznawanie każdego produktu zdatnego mikrobiologicznie za materiał kategorii 3,

• automatyczne przypisywanie wszystkich padłych zwierząt do jednej kategorii bez analizy przyczyny padnięcia,

• traktowanie żywności po terminie jako kategorii 3 bez oceny jej bezpieczeństwa i składu,

• uznawanie odpadu gastronomicznego za zwykły dawny środek spożywczy,

• pomijanie źródła i statusu zdrowotnego zwierzęcia,

• brak rozróżnienia UPPZ i produktu pochodnego,

• brak wskazania konkretnego punktu art. 8, 9 lub 10,

• mieszanie kategorii w jednym pojemniku,

• próba obniżenia kategorii materiału po jego zmieszaniu,

• przekazywanie UPPZ odbiorcy, który nie posiada uprawnień dla danej kategorii i kierunku wykorzystania,

• założenie, że każdy materiał kategorii 3 może być stosowany w żywieniu zwierząt.

 

Błędna klasyfikacja może wpływać nie tylko na dokumentację, ale również na status zakładu, metodę przetwarzania, oznakowanie transportu, zakres badań oraz możliwość sprzedaży produktu końcowego.

Potrzebujesz pomocy w klasyfikacji UPPZ?

Source of Solutions Poland wspiera przedsiębiorstwa w ocenie materiałów kategorii 1, 2 i 3 oraz w organizacji zgodnego z prawem sposobu ich zagospodarowania.

Możemy pomóc w:

• identyfikacji materiałów powstających w zakładzie,

• przypisaniu właściwej kategorii UPPZ,

• wskazaniu podstawy prawnej klasyfikacji,

• ocenie dopuszczalnych kierunków wykorzystania,

• weryfikacji odbiorców UPPZ,

• opracowaniu zasad segregacji, magazynowania i oznakowania,

• przygotowaniu procedur i rejestrów UPPZ,

• opracowaniu wzorów dokumentów handlowych,

• analizie wymagań dotyczących rejestracji lub zatwierdzenia zakładu,

• przygotowaniu dokumentacji dla Inspekcji Weterynaryjnej,

• wdrożeniu HACCP dla działalności paszowej, pet food, nawozów, biogazu i kompostu.

Skontaktuj się z Source of Solutions Poland i zleć ocenę klasyfikacji UPPZ w swoim zakładzie.

Najczęściej zadawane pytania o kategorie UPPZ

Do jakiej kategorii zalicza się padłe zwierzęta gospodarskie?

Padłe zwierzęta gospodarskie są najczęściej materiałem kategorii 2. Jeżeli jednak istnieje podejrzenie albo potwierdzenie TSE lub występują inne przesłanki wymienione w art. 8 rozporządzenia nr 1069/2009, mogą zostać zakwalifikowane do kategorii 1.

Czy żywność po terminie ważności zawsze jest materiałem kategorii 3?

Nie. Kategoria 3 może mieć zastosowanie do produktu wycofanego z powodów handlowych, produkcyjnych lub wad opakowania, jeżeli produkt nie stanowi zagrożenia dla zdrowia ludzi i zwierząt. Produkt zepsuty, zanieczyszczony lub niebezpieczny wymaga odrębnej oceny.

Czy obornik jest materiałem kategorii 2?

Tak. Obornik jest materiałem kategorii 2. Jednocześnie przepisy przewidują dla niego szczególne możliwości wykorzystania, między innymi w rolnictwie, produkcji nawozów, biogazu lub kompostu, pod określonymi warunkami.

Czy każdy materiał kategorii 3 można wykorzystać do produkcji paszy?

Nie. Możliwość wykorzystania paszowego zależy od szczegółowej podstawy klasyfikacji, rodzaju surowca, metody przetwarzania, produktu końcowego i gatunku zwierząt, dla którego materiał jest przeznaczony.

Jak zaklasyfikować mieszaninę UPPZ kategorii 2 i 3?

Mieszaninę materiału kategorii 2 i kategorii 3 należy traktować jako materiał kategorii 2. W przypadku obecności materiału kategorii 1 cała mieszanina staje się materiałem kategorii 1.

Czy kategorię UPPZ można zmienić po przetworzeniu?

Przetworzenie prowadzi do powstania produktu pochodnego, ale nie oznacza dowolnej zmiany podstawowej klasyfikacji surowca. Możliwości wykorzystania produktu pochodnego nadal wynikają z kategorii materiału wejściowego, zastosowanego procesu i szczegółowych przepisów dotyczących produktu końcowego.